ارزیابی التهاب سیستمیک از طریق نشانگرهای زیستی آزمایشگاهی، بخش اساسی در تشخیص پزشکی و تحقیقات بالینی محسوب می‌شود. در میان نشانگرهای پرکاربرد، پروتئین واکنشی C (CRP) و نرخ رسوب گلبول‌های قرمز (ESR) به‌عنوان شاخص‌های کلیدی در شناسایی، پایش و ارزیابی پیش‌آگهی اختلالات التهابی و بیماری‌های خودایمنی عمل می‌کنند.

این مقاله به بررسی مکانیسم‌های زیربنایی، کاربردهای بالینی و نکات تفسیری این نشانگرهای التهابی در پزشکی مدرن می‌پردازد. همچنین، نقش بیومارکرهای جدید التهابی، ادغام آن‌ها در پزشکی دقیق و پیامدهای آن‌ها در تعیین شدت بیماری و انتخاب درمان مناسب بررسی خواهد شد.

پروتئین واکنشی C (CRP): یک بیومارکر دقیق التهاب حاد

CRP یک پروتئین فاز حاد است که توسط کبد سنتز شده و در پاسخ به سیتوکین‌های پیش‌التهابی مانند اینترلوکین-6 (IL-6) به‌سرعت افزایش می‌یابد. افزایش سطح آن نشان‌دهنده‌ی یک وضعیت التهابی حاد است و همین امر باعث شده که به‌عنوان یک نشانگر حساس برای تشخیص اولیه و پایش پیشرفت بیماری استفاده شود.

اهمیت بالینی CRP

✔ عفونت‌های باکتریایی و بیماری‌های عفونی: افزایش شدید CRP در مواردی مانند عفونت‌های باکتریایی، ذات‌الریه و سپسیس مشاهده شده و با شدت بیماری همبستگی دارد.
✔ بیماری‌های خودایمنی و التهابی: بیماری‌های التهابی مزمن مانند آرتریت روماتوئید، لوپوس (SLE) و بیماری التهابی روده (IBD) اغلب با افزایش مداوم CRP همراه هستند.
✔ ارزیابی خطر بیماری‌های قلبی-عروقی: CRP با حساسیت بالا (hs-CRP) به‌عنوان یک نشانگر در ارزیابی خطر بیماری‌های قلبی عروقی (ASCVD) شناخته شده و در پیشگیری اولیه و ثانویه کاربرد دارد.
✔ التهاب پس از جراحی و آسیب‌های تروماتیک: CRP در تشخیص زودهنگام عفونت‌های پس از جراحی و ارزیابی روند التهابی پس از جراحی‌های بزرگ نقش مهمی دارد.
✔ سرطان و پیش‌آگهی تومور: افزایش CRP با پیشرفت تومور، متاستاز و پیش‌آگهی کلی در سرطان‌های کولورکتال، ریه و پانکراس مرتبط است.

تفسیر سطوح CRP

✔ محدوده‌ی طبیعی: کمتر از ۱ mg/L (التهاب سیستمیک ناچیز)
✔ افزایش خفیف: ۱-۱۰ mg/L (التهاب خفیف، عفونت‌های ویروسی یا بیماری‌های التهابی مزمن)
✔ افزایش متوسط تا زیاد: بیشتر از ۱۰ mg/L (التهاب شدید، عفونت‌های باکتریایی یا آسیب بافتی)
✔ افزایش شدید: بیشتر از ۱۰۰ mg/L (نشانه‌ی سپسیس، عفونت‌های باکتریایی سیستمیک یا شرایط التهابی شدید)

نرخ رسوب گلبول‌های قرمز (ESR): شاخص التهاب مزمن

ESR یک نشانگر غیراختصاصی التهاب است که سرعت رسوب گلبول‌های قرمز در پلاسما را در طول زمان اندازه‌گیری می‌کند. افزایش آن معمولاً نشان‌دهنده‌ی التهاب طولانی‌مدت است و تحت تأثیر تغییرات پروتئین‌های پلاسما، به‌ویژه فیبرینوژن، قرار دارد.

اهمیت بالینی ESR

✔ بیماری‌های التهابی مزمن و خودایمنی: افزایش ESR در بیماری‌هایی مانند پلی‌میالژی روماتیکا، لوپوس (SLE) و آرتریت روماتوئید مشاهده شده و به‌عنوان یک ابزار تشخیصی و پایشی به کار می‌رود.
✔ عفونت‌های مزمن: سطح بالای مداوم ESR می‌تواند نشان‌دهنده‌ی عفونت‌های مزمن مانند سل، اندوکاردیت باکتریایی تحت‌حاد و استئومیلیت باشد.
✔ ارتباط با سرطان: برخی بدخیمی‌ها، به‌ویژه مولتیپل میلوما و اختلالات لنفوپرولیفراتیو، با افزایش ESR همراه هستند که ناشی از افزایش ایمونوگلوبولین‌های در گردش و پاسخ‌های التهابی سیتوکینی است.
✔ آسیب‌های بافتی و بهبودی پس از جراحی: تغییرات ESR می‌توانند روند کاهش التهاب را پس از جراحی یا تروما نشان دهند.

تفسیر سطوح ESR

✔ محدوده‌ی طبیعی:

• مردان: ۰-۱۵ mm/hr
• زنان: ۰-۲۰ mm/hr
  ✔ افزایش خفیف: ۲۰-۴۰ mm/hr (فعالیت التهابی خفیف یا عفونت‌های خفیف)
  ✔ افزایش متوسط: ۴۰-۷۰ mm/hr (نشان‌دهنده‌ی التهاب شدید)
  ✔ افزایش زیاد: بیشتر از ۷۰ mm/hr (نشانه‌ی عفونت شدید، بیماری خودایمنی سیستمیک یا سرطان)

مقایسه‌ی CRP و ESR در کاربردهای بالینی

بیومارکرهای التهابی نوظهور و مسیرهای آینده

علاوه بر CRP و ESR، بیومارکرهای دیگری در ارزیابی التهاب کاربرد دارند:

✔ پروکلسی‌تونین (PCT): نشانگر بسیار اختصاصی برای افتراق عفونت‌های باکتریایی از ویروسی، به‌ویژه در سپسیس و عفونت‌های دستگاه تنفسی.
✔ فریتین: افزایش سطح آن در التهاب مزمن، بدخیمی‌ها و شرایطی مانند هموفاگوسیتیک لنفوهیستیوسیتوز (HLH) دیده می‌شود.
✔ پروفایل سیتوکین‌ها (IL-6، IL-8، TNF-α): در تحقیقات و کاربردهای تخصصی برای بررسی فیزیولوژی التهاب استفاده می‌شود.
✔ فیبرینوژن: پروتئین مؤثر در انعقاد خون که نقش دوگانه‌ای در هموستاز و التهاب دارد.
✔ کالپروتکتین: بیومارکری در بیماری التهابی روده (IBD) با کاربرد در پایش درمانی.
✔ نسبت نوتروفیل به لنفوسیت (NLR): شاخص سیستمیک التهاب که در ارزیابی خطر سرطان و بیماری‌های قلبی-عروقی مورد توجه قرار گرفته است.

نتیجه‌گیری

بیومارکرهای التهابی مانند CRP و ESR ابزارهای ضروری در تشخیص و پیش‌آگهی بیماری‌های التهابی، عفونی و خودایمنی هستند.

• CRP به‌عنوان نشانگر حساس و اختصاصی التهاب حاد، در تشخیص اولیه و پایش بیماری‌های عفونی و قلبی کاربرد دارد.
• ESR بیشتر بازتاب‌دهنده‌ی التهاب مزمن است و در ترکیب با سایر بیومارکرها برای نظارت بر بیماری‌های خودایمنی و عفونت‌های مزمن استفاده می‌شود.

با پیشرفت‌های مداوم در تحقیقات بیومارکری، آینده‌ی ارزیابی‌های التهابی به سمت پزشکی دقیق و تشخیص زودهنگام با دقت بالاتر پیش خواهد رفت.